Ριχάρδος ΙΙΙ. Μια παρεξηγημένη προσωπικότητα ή ένας αδίστακτος μονάρχης; Μέρος 1ο

 Ο βασιλιάς Ριχάρδος έχει ανά τους αιώνες απασχολήσει την ιστορική κοινότητα, κυρίως για το λόγο ότι το όνομά του εμπλέκεται σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ιστορικά μυστήρια: την εξαφάνιση των δυο υιών του αδερφού του Εδουάρδου Δ' από τον Πύργο του Λονδίνου. Τα τελευταία χρόνια απασχόλησε και πάλι την επικαιρότητα, όταν έλαβε χώρα μια μεγάλη αρχαιολογική έρευνα για τον εντοπισμό του τάφου του, στο Λέστερ, στην Αγγλία. Οι ερευνητές εν τέλει εντόπισαν το σκελετό του βασιλιά κάτω από ένα χώρο στάθμευσης! Οι Άγγλοι φυσικά ως λάτρεις της παράδοσης (ειδικά της βασιλικής) οργάνωσαν μια λαμπερή πομπή για τον βασιλιά και έπειτα από την εθιμοτυπική βασιλική λειτουργία, ο σκελετός του ενταφιάστηκε στον Καθεδρικό του Λέστερ. Γιατί όμως ο ίδιος και τα χρόνια της βασιλείας του αποτελούν μέχρι και σήμερα ένα σημαντικό ερευνητικό πεδίο, που έχει ακόμα πολλές απαντήσεις να δώσει; 

Ο Ριχάρδος ήταν ο μικρότερος υιός του Ριχάρδου, 3ου Δούκα του Γιορκ (3rd Duke of York) και της Δούκισσας Σέσιλυ Νέβιλ. Γεννήθηκε το 1452 στο κάστρο του Fotheringhay, κοντά στο Northamptonshire. Η γέννησή του συμπίπτει με μια περίοδο κοινωνικο -  πολιτικών αναταραχών, η οποία έχει επικρατήσει να ονομάζεται «Ο Πόλεμος των Ρόδων» (1455-1485/87). Ουσιαστικά πρόκειται για μια εκτεταμένη διαμάχη μεταξύ συγγενών που αφορούσε τη διεκδίκηση του αγγλικού θρόνου από δύο μεγάλους οίκους της ίδιας δυναστείας (Plantagenet): τους Λάνκαστερ και τους Γιορκ (Lancastrians, Yorkists/Yorks). Η καταλυτική ήττα της Αγγλίας στον Εκατονταετή Πόλεμο και μια σειρά από πρακτικά ακατάλληλους μονάρχες που δυσχαίρεναν την κατάσταση με τους λανθασμένους χειρισμούς τους, είναι παράγοντες που οδήγησαν σε εξεγέρσεις, εξαθλίωση του απλού λαού και γενικότερη αστάθεια. Η απονομή του τίτλου του Λόρδου Προστάτη (Lord Protector) στον πατέρα του Ριχάρδου, έδωσε το προβάδισμα στους Γιορκ που για τα επόμενα χρόνια ήταν πρωταγωνιστές των εξελίξεων.

Ο Ριχάρδος υπηρετεί το όνομα των Γιορκ 

Ο Ριχάρδος μεγάλωσε στην ανασφάλεια που δυστυχώς συνόδευε τη θέση του. Μετά το θάνατο του πατέρα του, ο ίδιος και ο αδερφός του Τζώρτζ, Δούκας του Κλάρενς, κατέφυγαν στις Κάτω Χώρες. Περίπου έναν χρόνο αργότερα, ο μεγαλύτερος αδερφός του Εδουάρδος Δ’ ανέβηκε στον αγγλικό θρόνο. Ο Ριχάρδος έλαβε σημαντικότατους τίτλους αν και μόλις 9 με 10 ετών: Δούκας του Γκλόστερ (Richard, Duke of Gloucester) και Ιππότης του Τάγματος της Περικνημίδας (Knight of the Most Noble Order of the Garter). 

Έχοντας περάσει τα περισσότερα χρόνια της παιδικής του ηλικίας στο κάστρο του Μίντλχαμ (Middleham Castle) κοντά στο Yorkshire, ο Ριχάρδος είχε το προνόμιο να περιβάλλεται από μια προσωπικότητα που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη λύση του θέματος της διαδοχής: τον Ρίτσαρντ Νέβιλ, 16ο κόμη του Γουόρικ. Ο Ρίτσαρντ Νέβιλ ήταν ένας ικανότατος μαχητής με εξαιρετικές στρατηγικές δυνατότητες και με μεγάλη πολιτική φιλοδοξία. Το προσωνύμιο του ήταν «Βασιλοποιός», ακριβώς επειδή είχε τη δυνατότητα οποιονδήποτε υποστήριζε (πάντοτε με βάση τα συμφέροντά του) να τον ανεβάζει στον αγγλικό θρόνο, μέσα από προσεκτικές συμμαχίες και μηχανορραφίες. Υποστηρικτής της οικογένειας των Γιορκ, βοήθησε τον Εδουάρδο και την οικογένειά του να ανέλθει. Λέγεται ότι ο Ρίτσαρντ Νέβιλ εκπαίδευσε στρατιωτικά τον νεαρό Ριχάρδο και αποτελούσε για χρόνια «μέντοράς» του, λαμβάνοντας και ενός είδους αμοιβή ιδιαίτερα υψηλή για την εποχή. Ο Ριχάρδος ήταν ο πιο έμπιστος ακόλουθος του αδερφού του Εδουάρδου και πιστός υπηρέτης της οικογένειάς του. Οι σύγχρονοί του έκαναν λόγο για έναν ικανότατο και θαρραλέο στρατιώτη, με ιδιαίτερη οξύνοια και ικανότητα στο πεδίο της μάχης.

Ο Τζώρτζ, δούκας του Κλάρενς, γνωστός ως ο αποστάτης αδελφός, προσπάθησε πολλές φορές, και μάλιστα με την υποστήριξη του λόρδου Γουόρικ, έχοντας παντρευτεί τη μεγαλύτερη κόρη του Ισαβέλλα, να πάρει τον θρόνο από τα χέρια του αδερφού του. Σε αυτές τις προσπάθειες ο Ριχάρδος στάθηκε στο πλευρό του Εδουάρδου και ανταμείφθηκε για τις υπηρεσίες του με περαιτέρω τίτλους. Μια από τις πιο δύσκολες για τους Γιορκ χρονιές ήταν οι περίοδος μηνών μεταξύ 1470 και 1471. 

Η μάχη στο Μπάρνετ και οι μετέπειτα στρατιωτικές καμπάνιες

Εδουάρδος και Ριχάρδος αναγκάστηκαν να τραπούν σε φυγή στην Βουργουνδία, που το στέμμα της ήταν σύμμαχοι των Γιορκ. Ο βασιλιάς των Λάνκαστερ Ερρίκος ο ΣΤ’ και η σύζυγός του Μαργαρίτα Ντ’ Ανζού είχαν συμμαχήσει με τον Γουόρικ, ώστε να ανέλθουν και πάλι στο θρόνο. Τα δύο αδέλφια προσπάθησαν να ανασυντάξουν τις δυνάμεις τους και να αντεπιτεθούν. Σε αυτή τη μάχη την υποστήριξή του παρείχε και ο Τζωρτζ. Ο Ριχάρδος έχαιρε μεγάλης εκτίμησης από τους άνδρες αν και μόνο 18 ετών, λόγω της πίστης προς τον βασιλιά και των ικανοτήτων του στο πεδίο της μάχης. Η μάχη ήταν καθοριστική για την πλευρά των Γιορκ. Οι Λάνκαστερ φυσικά ηττήθηκαν και ο Εδουάρδος αποκαταστάθηκε στο θρόνο, ενώ ο Ριχάρδος τραυματίστηκε. 

Η μάχη ήταν σκληρή και υπάρχουν μαρτυρίες που υποστηρίζουν ότι οι άνδρες εκατέρωθεν πολεμούσαν μέσα σε απίστευτη ομίχλη. Την υποστήριξή του στη δύναμη των Γιορκ προσέφερε ο Βαρόνος Χέιστινγκς και ο Τζωρτζ, Δούκας του Κλάρενς, ο οποίος για πολλούς έκρινε το αποτέλεσμα της μάχης αφού εν τέλει πολέμησε στο πλευρό των αδελφών του και όχι του Γουόρικ. Το πιο σοβαρό αποτέλεσμα αυτής της μάχης ήταν ο θάνατος του Γουόρικ και του αδερφού του Τζον. Η μάχη του Μπάρνετ δραματοποιήθηκε από τον William Shakespeare στο έργο του Βασιλιάς Ερρίκος ο ΣΤ' . Ακολούθησε η μάχη του Τιούκσμπερι κατά την οποία οι δυνάμεις των Λάνκαστερ κατατροπώθηκαν ολοκληρωτικά και οι Γιορκ εξασφάλισαν τον αγγλικό θρόνο, χωρίς έτερο διεκδικητή, τουλάχιστον όχι φανερό. 

Ο δρόμος προς τον θρόνο 

Είναι αξιοσημείωτη η εμπιστοσύνη που έδειχνε σε όλη τη διάρκεια της βασιλείας του ο Εδουάρδος στον Δούκα του Γκλόστερ. Γιατί ο Ριχάρδος δεν ήταν απλά αδελφός του βασιλιά αλλά και Δούκας, πράγμα που σημαίνει ότι του είχαν ανατεθεί σημαντικά καθήκοντα (εκ γεννετής μάλιστα) τα οποία έπρεπε να φέρει εις πέρας, με σημαντικότερη την υποστήριξη της δικής του περιοχής και έπειτα μέσα από προσεκτικές συμμαχίες με διοικητές, βαρόνους, λόρδους κοκ. Εφόσον, λοιπόν, είχε επιτύχει σε όλα τα παραπάνω και κυρίως εμπράκτως ήταν και φυσικό ο βασιλιάς να τον επιβραβεύει και να τον αναβαθμίζει και κυρίως να τον εμπειστεύεται. Για τον Εδουάρδο κάτι τέτοιο ήταν ιδιαίτερ δύσκολο εφόσον είχε ήδη έναν αδερφό αποστάτη (Δούκας του Κλάρενς) και οι ευγενείς είχαν μια περισσότερο επικριτική στάση απέναντί του, καθώς είχε αναθέσει σημαντικότατα αξιόματα στην οικογένεια της βασίλισσάς του Elizabeth Woodville. Στέκομαι σε αυτό το κομμάτι,  διότι η εικόνα του Ριχάρδου από τη στιγμή που θα ανέβει στο θρόνο θα αλλάξει ριζικά. Όχι τόσο από τις δικές του πράξεις αλλά από τις φήμες που διαμορφώθηκαν με στόχο την βεβήλωσή του. Άρα η αφοσίωση του Ριχάρδου είχε και την ανάλογη ανταπόκριση. Ως βασιλιάς αργότερα υιοθέτησε το μότο "Loyaulté me lie" δηλαδή «Με δεσμεύει η πίστη» και σίγουρα αυτό ήταν κάτι που σίγουρα φαίνεται από τις υπηρεσίες που προσέφερε στην ίδια του την οικογένεια παρά την ύστερη αργή παρακμή των Γιορκ. 

RICARDUS DEI GRA REX FRACIE ET ANGLIE ET DOMINUS HIBERNIE

Τα τελευταία χρόνια του βασιλιά Εδουάρδου χαρακτηρίστηκαν από κρεπάλες, καταχρήσεις και γενικότερη κακοδιαχείρηση. Διάφορα προβλήματα υγείας και κυρίως παχυσαρκία σιγά σιγά οδήγησαν στην ολοκληρωτική εξασθένιση της υγείας του βασιλιά.  Η συνθήκη του Picquigny, αν και έβαζε τέλος στις εχθροπραξίες μεταξύ Γαλλίας, Αγγλίας, Βρετάνης και Βουργουνδίας, θεωρήθηκε ατιμαστική για την αγγλική υπόληψη καθώς αποφασίστηκε ειρήνη μεν αλλά με αρκετα υψηλό χρηματικό κόστος. Η δημοτικότητα των Γιορκ έπεσε κατά πολύ έπειτα από αυτή την κίνηση. Θυμήζω και την έκβαση του Εκατονταετούς πολέμου που έληξε και αυτός σε βάρος της Αγγλίας. Σίγουρα πολλοί ευγενείς δεν επικρότησαν αυτή την κίνηση, μέσα σε αυτούς και οι δούκες του Κλάρενς και Γκλόστερ. Υπάρχει ένα γεγονός που ενδεχομένως να κλόνισε έστω αι για λίγο την πίστη του Ριχάρδου και αυτό είναι η εκτέλεση του αδερφού του Τζώρτζ. Σύμφωνα με τις φήμες ο Εδουάρδος έδωσε το ελεύθερο στον Τζωρτζ να επιλέξει τον θάνατό του και αυτός διάλεξε να πνιγεί σε ένα βαρέλι με κρασί μαλβαζία. Έπειτα από αυτό το γεγονός οι προτεραιτότητες τυ Ριχάρδου έγιναν πιο ξεκάθαρες. 

Ο Εδουάρδος αρρώστησε σοβαρά το Πάσχα του 1483. Ταλαιπωρήθηκε από την αρρώστιά του για δυο εβδομάδες. Μέσα σε αυτό το διάστημα έβαλε σε τάξη όλες του τις υποθέσεις και κυρίως το ζήτημα της διαδοχής. Οι γιοί του Εδουάρδου ήταν πολύ νεαροί σε ηλικία για να τον διαδεχθούν. Η λύση ήταν μονόδρομος:ο επόμενος αρσενικός γόνος της άμεσης οικογένειας του βασιλιά ή ο πιο έμπιστός του θα ανέλαβε το ρόλο του Λόρδου Προστάτη. Τα ονόματα που ακούστηκαν ήταν τα εξής : Anthony Woodville 2nd Earl Rivers, Λόρδος Thomas Stanley 1st Early Derby και φυσικά ο Ριχάρδος ως Δούκας του Γκλόστερ. Η φυσική επιλογή θα ήταν ο Anthony Woodville, καθώς είχε επιμεληθεί την εκπαίδευση του νεαρού Εδουάρδου που θα διαδεχόταν τον πατέρα του. Ωστόσο η επιλογή του Ριχάρδου ήταν πιο σίγουρη για τον έναν και μοναδικό λόγο: ο Ριχάρδος καταγόταν από βασιλική δυναστεία και ήταν περισσότερο δημοφιλής στους ευγενείς από τους Ρίβερς - Woodville που ήταν η οικογένεια της βασίλισσάς του και η καταγωγή τους ήταν ταπεινότερη. Έτσι πίστευε ότι πρόσφερε ασφάλεια στον γιο του.

Οι εξελίξεις μετά το θάνατο του Εδουάρδου ήταν ραγδαίες. Ο Ριχάρδος ως στρατιώτης πρωτίστως και ύστερα ώς ανώτατος αξιωματικός του Βασιλείου με έντονο ίσως το ένστικτο της επιβίωσης δρα αμέσως διασφαλίζοντας σταδιακά την θέση του στο θρόνο. Αναχωρεί αμέσως για το Λονδίνο από το Γιορκ ώστε να εγγυηθεί την ασφάλεια του ανηψιού του, συνοδευόμενος από τον Λόρδο Μπάκιγχαμ. Στην περιοχή του σημερινού Milton Keynes στο Buckinghamshire συναντήθηκαν με τον ανηψιό του και τον Anthony Rivers. Ο Εδουάρδος οδηγήθηκε στο Stony Stratford και σε ασφάλεια και ο Anthony Rivers συνελήφθη και αργότερα εκτελέστηκε. Μετά από αυτά τα γεγονότα η Elizabeth Woodville τράπηκε σε φυγή και αναζήτησε άσυλο για εκείνη και τα υπόλοιπα παιδιά της στο από το Αββαείο του Ουέστμινστερ.Φυσικά αργότερα επίσης γνωρίζουμε πως κατόπιν εντολής ο νεαρός Εδουάρδος έμεινε σε διαμερίσματα στον Πύργο του Λονδίνου. Αργότερα τον συντρόφευσε και ο αδερφός του Ριχάρδος του Σρούσμπερι, με την δικαιολογία ότι θα έπρεπε να είναι κοντά στον μεγαλύτερο αδερφό του  ενόψει της στέψης του. 

Η επόμενη σημαντική κίνηση του Λόρδου Προστάτη ήταν να εξασφαλίσει την άνοδό του στο θρόνο όχι με τη βία αλλά με διπλωματικά μέσα. Ένα πλήγμα στο γάμο του εκλιπόντος αδερφού του ήταν ότι η τελετή ήταν μυστική. Καθ’όλη τη διάρκεια της βασιλείας του το μυστήριο αμφισβητήθηκε, συνεπώς οι επίγονοί τους θεωρούνταν μη αναγνωρισμένοι. Εκεί ακριβώς βασίστηκε για να συγκαλέσει αυτό που λέγεται Privy Council δηλαδή το ανώτατο συμβούλιο και εκεί αποφασίστηκε ότι ο γάμος του Εδουάρδου και της Elizabeth Woodville ήταν μη έγκυρος και επομένως τα παιδιά τους δεν ήταν νόμιμα, γεγονός που πλέον δεν άφηνε κανέναν άλλον διεκδικητή του θρόνου. Ο Ριχάρδος εν τέλει στέφθηκε τον Ιούλιο του 1483 και το Regius Titulus του Ιανουαρίου του 1484 επισημοποίησε την νομιμότητα του ως βασιλιά. 

Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ 

Χρήσιμοι σύνδεσμοι: 

•  The Richard III Society
• The Discovery of Richard III's remains by the University of Leicester Team: Richard III: Discovery and Identification
• Richard III Discovery and Identification through videos: Richard III Discovery